Türkiye'de yaşayan hemen herkesin telefonunda bir namaz vakti uygulaması vardır ve hemen herkes bir gün şunu fark eder: uygulamanın imsak vakti Diyanet takvimindekinden farklıdır. Bazen birkaç dakika, yazın yarım saate yakın. Cami ezanı Diyanet'e göre okunur, oruç Diyanet'e göre tutulur; o zaman uygulama mı yanlış, takvim mi?
İkisi de yanlış değil. Namaz vakitleri güneşin konumundan hesaplanır ve güneşin konumu tartışmasızdır. Tartışmalı olan üç karar vardır: tan yerinin ağarması için güneşin ufkun kaç derece altında olması gerektiği, hesaplanan vakte ihtiyaten kaç dakika ekleneceği ve ikindinin hangi gölge ölçüsüyle verileceği. Bu yazı üçünü de İstanbul (41,0082° K, 28,9784° D) için 2026'nın dört gününde, namaz vakitleri sayfamızın kullandığı adhan kütüphanesiyle hesaplayıp yan yana koyuyor.
Birinci fark: imsak ve yatsı için güneş açısı
Öğle, ikindi ve akşam güneşin gözle görülür konumlarına bağlıdır: tepe noktası, gölge uzunluğu, batış. Bunlar hiçbir yöntemde değişmez. İmsak ve yatsı ise güneş ufkun altındayken gökyüzünün aydınlık derecesine bağlıdır ve bunun için bir eşik seçmek gerekir. Diyanet imsak için 18°, yatsı için 17° kullanır. Dünya İslam Birliği (MWL) de aynı açıları kullanır; Kuzey Amerika'daki ISNA 15°/15°, Suudi Arabistan'ın Ümmülkurâ takvimi 18,5° ve yatsı için sabit 90 dakika, Mısır 19,5°/17,5° kullanır.
Uygulamanız varsayılan olarak ISNA'da kaldıysa imsakı Diyanet'ten yazın 27, kışın 17 dakika geç gösterir. Tablo bu farkın sadece açıdan geldiğini gösterir: öğle ve akşam sütunları temkin dışında birebir aynıdır.
| Tarih | Yöntem | İmsak | Yatsı |
|---|---|---|---|
| 21 Mart | Diyanet 18°/17° | 05:34 | 20:44 |
| 21 Mart | ISNA 15°/15° | 05:50 | 20:33 |
| 21 Mart | Ümmülkurâ 18,5°/90 dk | 05:31 | 20:47 |
| 21 Mart | Mısır 19,5°/17,5° | 05:26 | 20:47 |
| 21 Haziran | Diyanet 18°/17° | 03:24 | 22:38 |
| 21 Haziran | ISNA 15°/15° | 03:51 | 22:21 |
| 21 Haziran | Ümmülkurâ 18,5°/90 dk | 03:19 | 22:10 |
| 21 Haziran | Mısır 19,5°/17,5° | 03:09 | 22:43 |
| 21 Eylül | Diyanet 18°/17° | 05:18 | 20:30 |
| 21 Eylül | ISNA 15°/15° | 05:34 | 20:19 |
| 21 Eylül | Ümmülkurâ 18,5°/90 dk | 05:15 | 20:33 |
| 21 Eylül | Mısır 19,5°/17,5° | 05:09 | 20:33 |
| 21 Aralık | Diyanet 18°/17° | 06:46 | 19:13 |
| 21 Aralık | ISNA 15°/15° | 07:03 | 19:02 |
| 21 Aralık | Ümmülkurâ 18,5°/90 dk | 06:43 | 19:09 |
| 21 Aralık | Mısır 19,5°/17,5° | 06:38 | 19:15 |
İkinci fark: temkin dakikaları
Diyanet, hesaplanan astronomik vakte 'temkin' adı verilen ihtiyat payı ekler; amaç, hesap ya da ufuk hatası yüzünden bir ibadetin vaktinden önce başlamamasıdır. Kütüphanenin Diyanet modeli bu payı güneşin doğuşu için −7, öğle için +5, ikindi için +4, akşam için +7 dakika olarak uygular; imsak ve yatsıya ayrıca temkin eklenmez.
Sonuç: bir uygulama açıları Diyanet'le aynı seçse bile temkini uygulamıyorsa akşamı 7 dakika erken gösterir. Oruç tutan biri için asıl önemli fark budur, açı değil. İftarı Diyanet'e göre açmak, temkin dâhil vakte uymaktır.
| Vakit | Temkinsiz | Diyanet (temkinli) | Fark |
|---|---|---|---|
| Güneş | 05:32 | 05:25 | −7 dk |
| Öğle | 13:06 | 13:11 | +5 dk |
| İkindi | 17:07 | 17:11 | +4 dk |
| Akşam | 20:40 | 20:47 | +7 dk |
Üçüncü fark: ikindi hangi mezhebe göre?
İkindi, bir cismin gölgesi öğle gölgesine ek olarak kendi boyu kadar uzayınca girer; bu Şâfiî, Mâlikî ve Hanbelî görüşüdür ve 'asr-ı evvel' denir. Hanefi mezhebinde ölçü iki boydur ('asr-ı sânî') ve bu, ikindiyi yazın bir saatten fazla geciktirir. Türkiye Hanefi bir ülke olmasına rağmen Diyanet takvimi ikindiyi asr-ı evvele göre verir; Hanefi fıkhında da bu vakitte kılmanın caiz olduğu görüşü (Ebû Yûsuf ve Muhammed'in görüşü) esas alınmıştır.
Uygulamanızda 'mezhep: Hanefi' seçiliyse ikindi Diyanet'ten yazın 74, kışın 37 dakika geç görünür. Bu bir hata değildir; ama cemaatle kılıyorsanız camideki ezan Diyanet'in vaktine okunur.
| Tarih | Diyanet (bir gölge boyu) | Hanefi (iki gölge boyu) | Fark |
|---|---|---|---|
| 21 Mart | 16:42 | 17:33 | 51 dk |
| 21 Haziran | 17:11 | 18:25 | 74 dk |
| 21 Eylül | 16:27 | 17:19 | 52 dk |
| 21 Aralık | 15:25 | 16:02 | 37 dk |
Ne yapmalı?
Türkiye'de yaşıyorsanız uygulamanın ayarlarında hesaplama yöntemini 'Türkiye' ya da 'Diyanet' yapın; çoğu uygulamada bu seçenek vardır ve açıyla temkini birlikte getirir. İkindi için mezhep ayarını 'Şâfiî' ya da 'standart' bırakmak Diyanet'le eşleşir. İftar ve sahur için yine de Diyanet'in yayımladığı takvimi esas alın; bir dakikalık yuvarlama farkı bile oruçta önemlidir.
Yurt dışındaysanız bu ayarlar geçerliliğini yitirir; oradaki caminin takvimi ya da o ülkenin dinî kurumunun yöntemi esastır. Yüksek enlemlerde (Londra'nın kuzeyi) açı yazın hiç gerçekleşmez ve yöntemler yerine özel kurallar devreye girer; bunun ölçümü neden uygulamalar farklı gösterir sayfasında (İngilizce).
Sık sorulanlar
- Diyanet imsak vakti neden uygulamamdan erken?
- Uygulamanız büyük ihtimalle 15° (ISNA) kullanıyor; Diyanet 18° kullanır ve tan yerinin daha erken ağardığını kabul eder. İstanbul'da fark yazın 27, kışın 17 dakikadır. Ayarlardan 'Türkiye/Diyanet' seçmek farkı kapatır.
- Temkin nedir, kaç dakikadır?
- Hesaplanan vakte eklenen ihtiyat payıdır. Diyanet modeli güneş için −7, öğle için +5, ikindi için +4, akşam için +7 dakika uygular; imsak ve yatsıya eklenmez.
- Hanefi olduğum hâlde ikindiyi Diyanet'in vaktinde kılabilir miyim?
- Evet. Diyanet ikindiyi asr-ı evvele göre verir ve bu vakit Hanefi mezhebinde de İmam Ebû Yûsuf ve İmam Muhammed'in görüşüne dayanarak geçerli sayılır. Asr-ı sânîyi beklemek de caizdir; cemaatle kılıyorsanız ezan Diyanet vaktine okunur.